Xóa nhầm file, ổ cứng hỏng mất dữ liệu: việc cần làm ngay và những việc tuyệt đối không nên làm

Mất dữ liệu thường xảy ra đúng lúc không ai chuẩn bị: xóa nhầm thư mục công nợ, format sai ổ, hoặc sáng ra máy không nhận ổ cứng nữa. Điều đáng tiếc là trong rất nhiều trường hợp, dữ liệu vẫn còn nguyên và lấy lại được, nhưng bị mất vĩnh viễn vì những việc người dùng làm trong vài giờ đầu. Bài này nói rõ cần làm gì ngay và tuyệt đối không nên làm gì.

Trước tiên: xác định bạn đang ở tình huống nào

Cách xử lý khác nhau hoàn toàn giữa hai nhóm, nên phải phân biệt trước.

Nhóm 1 – lỗi logic, ổ còn khỏe. Dấu hiệu: ổ vẫn hiện trong máy tính, vẫn nghe quay bình thường, không có tiếng lạ. Nguyên nhân là xóa nhầm, dọn thùng rác, format nhanh, phân vùng bị mất, hoặc nhiễm mã độc mã hóa file. Nhóm này tỉ lệ lấy lại được cao, và nhiều trường hợp tự làm được.

Nhóm 2 – lỗi vật lý, ổ đã hỏng. Dấu hiệu: ổ phát ra tiếng lạch cạch hoặc tiếng rít đều đặn, máy không nhận ổ, ổ nóng bất thường, hoặc vào được một lúc rồi treo cứng. Nhóm này tuyệt đối không nên tự xử lý, mỗi lần cắm điện thêm là mỗi lần nguy cơ mất thêm dữ liệu.

Việc cần làm ngay trong 15 phút đầu

1. Ngừng dùng ổ đó. Đây là việc quan trọng nhất và cũng là việc hay bị làm sai nhất. Khi bạn xóa một file, hệ điều hành không xóa nội dung mà chỉ đánh dấu vùng đó là trống để ghi lên sau. Nội dung còn nguyên cho tới khi có cái gì ghi đè lên. Mỗi phút bạn tiếp tục dùng ổ đó, Windows vẫn âm thầm ghi file tạm, nhật ký, bản cập nhật, và có thể ghi đúng lên vùng chứa dữ liệu bạn cần.

2. Nếu là ổ chứa Windows, hãy tắt máy. Tắt thẳng bằng cách nhấn giữ nút nguồn còn tốt hơn là để máy chạy thêm nửa tiếng để tìm cách cứu. Sau đó tháo ổ ra, gắn sang máy khác qua hộp đựng ổ cứng hoặc cáp chuyển, và chỉ đọc từ bên ngoài.

3. Nếu là ổ phụ, USB hay thẻ nhớ, hãy rút ra ngay và không cắm lại cho tới khi đã chuẩn bị xong công cụ cứu dữ liệu.

4. Ghi lại chính xác những gì đã xảy ra. Bạn đã bấm gì, có format không, format nhanh hay format đầy đủ, máy báo lỗi gì. Thông tin này quyết định cách xử lý và giúp kỹ thuật viên không phải thử mò.

Những việc tuyệt đối không nên làm

Cách tự cứu an toàn khi chỉ là xóa nhầm

Nếu ổ còn khỏe và bạn chỉ xóa nhầm, hãy làm theo thứ tự này.

Trước hết kiểm tra Thùng rác, vì file xóa bằng phím Delete thông thường nằm ở đó. Nếu file ở trong thư mục đã bật đồng bộ đám mây như OneDrive hay Google Drive, hãy kiểm tra thùng rác trên web của dịch vụ đó, nhiều khi file vẫn nằm nguyên và chỉ cần một cú bấm phục hồi. Với các thư mục đã bật Lịch sử tệp của Windows, có thể bấm chuột phải vào thư mục và chọn khôi phục phiên bản trước.

Nếu không có cách nào ở trên, mới dùng tới phần mềm quét lại dữ liệu đã xóa. Nguyên tắc bắt buộc: cài phần mềm trên một ổ khác, và chọn nơi lưu kết quả cứu được sang một ổ khác nữa. Nếu ổ cần cứu là ổ C, hãy tháo nó ra và cắm vào máy thứ hai. Quét xong thì kiểm tra mở thử vài file quan trọng nhất trước khi làm bất cứ việc gì khác với ổ cũ.

Riêng trường hợp bị mã độc mã hóa toàn bộ file và đòi tiền, không nên trả tiền và cũng không nên cài thêm công cụ lạ tải trên mạng. Hãy tách máy khỏi mạng để tránh lây sang máy khác và ổ sao lưu, rồi nhờ người có chuyên môn kiểm tra.

Khi nào nên mang tới chỗ chuyên nghiệp

Hãy dừng tự làm và nhờ hỗ trợ nếu ổ có tiếng lạ, máy không nhận ổ trong BIOS, ổ SSD biến mất đột ngột, ổ bị ngấm nước hoặc vào nước mặn, hoặc dữ liệu quan trọng tới mức không được phép thử sai. Ở vùng ven biển như Cà Mau, ổ cứng bị ảnh hưởng bởi độ ẩm và hơi mặn không phải chuyện hiếm, và loại hư hỏng đó thường là vật lý.

Cũng nên nói trung thực: không phải trường hợp nào cũng cứu được, và chi phí cứu dữ liệu vật lý thường cao hơn giá một ổ cứng mới nhiều lần. Vì vậy nếu dữ liệu không quá quan trọng, thay ổ mới có khi là lựa chọn hợp lý hơn.

Cách để không phải đọc lại bài này lần hai

Hãy giữ ít nhất hai bản của những thứ bạn không muốn mất: một bản trên ổ cứng ngoài để ở nhà, một bản trên đám mây. Riêng với cửa hàng, dữ liệu phần mềm bán hàng và sổ công nợ nên được sao ra mỗi ngày hoặc mỗi tuần, tùy mức độ thay đổi. Ổ SSD nên theo dõi tình trạng định kỳ, vì SSD thường không có dấu hiệu báo trước rõ ràng như ổ cơ, hỏng là mất ngay. Và một nguyên tắc nhỏ nhưng cứu được nhiều người: ổ dùng để sao lưu thì chỉ cắm khi sao lưu, xong rút ra, để mã độc không chạm tới được.

Câu hỏi thường gặp

Format nhanh rồi thì còn cứu được không?

Thường là còn, vì format nhanh chỉ tạo lại bảng quản lý file chứ không ghi đè toàn bộ. Format đầy đủ thì khả năng thấp hơn nhiều. Quan trọng là đừng ghi thêm gì lên ổ đó sau khi format.

SSD và HDD, loại nào dễ cứu dữ liệu hơn?

Ổ cơ HDD dễ hơn, vì dữ liệu nằm trên mặt đĩa và có thể đọc lại. SSD có cơ chế tự dọn ô nhớ trống, nên dữ liệu đã xóa có thể bị xóa thật trong thời gian ngắn, và khi mạch điều khiển hỏng thì cứu rất khó.

Thẻ nhớ camera bị lỗi, mất video thì làm sao?

Rút thẻ ra khỏi camera hoặc đầu ghi ngay, không để thiết bị ghi tiếp vì nó sẽ ghi vòng lại và đè lên. Sau đó cắm vào máy tính qua đầu đọc thẻ và quét bằng phần mềm phục hồi, lưu kết quả sang ổ khác.

Phần mềm cứu dữ liệu miễn phí có dùng được không?

Có những công cụ miễn phí làm được việc với lỗi logic đơn giản. Nhưng hãy tải từ trang chính thức của nhà phát triển, vì các bản tải lại trên trang lạ rất hay kèm phần mềm quảng cáo hoặc mã độc, và lúc đó bạn gặp hai vấn đề thay vì một.

Nếu máy báo không nhận ổ hoặc ổ phát tiếng lạ, hãy ngừng cắm thử và mang máy tới để chúng tôi kiểm tra; chúng tôi sẽ nói rõ tình trạng và khả năng cứu trước khi làm gì. Tawin Thế Giới Số cũng có sẵn ổ cứng, SSD và linh kiện máy tính, bộ lưu điện giúp máy không tắt đột ngột khi cúp điện, và laptop các loại. Cửa hàng ở 100 Ngô Quyền, phường An Xuyên, TP. Cà Mau, mở cửa 7h30 – 17h. Hỗ trợ kỹ thuật: 0839 211 242.