Vệ sinh và bảo dưỡng máy tính định kỳ: hút bụi, thay keo tản nhiệt, thay quạt đúng cách tại nhà

Máy tính chạy nóng, quạt kêu to, hiệu năng tụt dần theo năm — phần lớn trường hợp không phải do linh kiện yếu đi mà do bụi và keo tản nhiệt khô. Đây là hai việc bảo dưỡng rẻ tiền nhất nhưng bị bỏ quên nhiều nhất. Bài này hướng dẫn bạn làm đúng cách, và cũng nói rõ những chỗ không nên tự làm.

Bao lâu nên vệ sinh một lần

Không có con số cố định cho mọi máy, vì nó phụ thuộc môi trường đặt máy nhiều hơn là thời gian sử dụng. Bảng dưới là chu kỳ chúng tôi thường khuyên khách ở Cà Mau:

Dấu hiệu cho thấy đã tới lúc, bất kể lịch: quạt gào to hơn trước rõ rệt, vỏ máy nóng bất thường ở khu vực thoát gió, máy tự giảm tốc hoặc tự tắt khi làm việc nặng, hoặc nhìn thấy lớp bụi bám ở khe thoát gió.

Dụng cụ cần chuẩn bị

• Tua vít bộ nhỏ có nhiều đầu, loại có từ tính để không rơi ốc vào trong máy.
• Chổi quét mềm hoặc cọ sơn sạch cỡ nhỏ.
• Bình khí nén hoặc bơm bóng cao su. Tránh dùng máy nén khí công nghiệp chưa qua lọc ẩm vì hơi nước lẫn trong khí sẽ đọng lại trong máy.
• Cồn isopropyl 90% trở lên và khăn không xơ, dùng để lau sạch keo cũ.
• Keo tản nhiệt mới nếu có ý định tháo tản nhiệt ra.
• Vòng tĩnh điện hoặc ít nhất chạm tay vào phần kim loại vỏ máy đã rút điện trước khi sờ linh kiện.

Vệ sinh máy bàn: các bước an toàn

1. Tắt máy, rút nguồn, nhấn giữ nút nguồn 5 giây để xả hết điện dư trong bo mạch.
2. Mang máy ra ngoài trời hoặc ban công trước khi thổi bụi. Thổi trong phòng chỉ là chuyển bụi từ máy ra không khí rồi hút ngược lại.
3. Giữ cố định cánh quạt bằng ngón tay khi xịt khí vào quạt. Nếu để quạt quay tự do quá nhanh, nó phát điện ngược và có thể làm hỏng mạch điều khiển.
4. Thổi từ trên xuống, chú ý kỹ ba chỗ: lá tản nhiệt CPU, quạt nguồn, và lưới lọc bụi ở mặt trước thùng máy.
5. Tháo và vệ sinh lưới lọc bụi bằng nước, nhưng phải phơi thật khô trước khi lắp lại.
6. Kiểm tra lại các đầu cắm nguồn, dây SATA, thanh RAM trước khi đóng vỏ — rung lắc trong lúc vệ sinh đôi khi làm lỏng tiếp xúc.

Khi nào nên thay keo tản nhiệt và làm thế nào

Keo tản nhiệt là lớp vật liệu mỏng giữa bề mặt CPU và đế tản nhiệt, có nhiệm vụ lấp các khe hở siêu nhỏ để nhiệt truyền sang khối tản nhiệt. Theo thời gian keo khô lại, mất khả năng dẫn nhiệt, và nhiệt độ CPU tăng vọt dù máy vừa được hút bụi sạch.

Cách làm:

1. Tháo tản nhiệt bằng cách nới đều bốn góc theo đường chéo, không vặn hết một góc rồi mới qua góc khác.
2. Lau sạch keo cũ trên cả mặt CPU và đế tản nhiệt bằng cồn và khăn không xơ, lau tới khi bề mặt sáng bóng hoàn toàn.
3. Bôi một lượng keo mới cỡ hạt đậu xanh vào giữa mặt CPU. Không cần dàn đều bằng tay — áp lực khi siết tản nhiệt sẽ tự dàn ra.
4. Đặt tản nhiệt xuống thẳng từ trên, không trượt ngang, rồi siết đều bốn góc theo đường chéo.
5. Bật máy và theo dõi nhiệt độ bằng phần mềm giám sát trong 15 phút đầu.

Lượng keo quá nhiều cũng tệ như quá ít: keo tràn ra ngoài không giúp làm mát mà còn có thể dính vào chân socket.

Dấu hiệu quạt sắp hỏng và cách xử lý

Quạt là bộ phận cơ khí duy nhất chạy liên tục trong máy, nên nó hỏng trước mọi thứ khác. Nhận biết:

• Tiếng rè đều đều hoặc tiếng lạch cạch khi khởi động — bạc đạn đã mòn.
• Quạt quay chậm bất thường dù nhiệt độ cao, hoặc phải gõ nhẹ mới quay.
• Nhiệt độ cao trở lại chỉ vài tuần sau khi vừa vệ sinh và thay keo.

Quạt là món rẻ, thay sớm luôn rẻ hơn hậu quả. Một quạt nguồn hỏng có thể kéo theo bộ nguồn chết và đôi khi làm hại cả bo mạch. Tham khảo quạt, keo tản nhiệt và phụ tùng tại linh kiện máy tính.

Laptop: những giới hạn cần biết

Với laptop, việc tự làm khó hơn nhiều. Bạn hoàn toàn có thể tự xịt khí nén vào khe thoát gió định kỳ và lau mặt lưng máy — việc này an toàn và nên làm. Nhưng tháo vỏ laptop để vệ sinh khối tản nhiệt và thay keo thì khác hẳn: cáp màn hình và cáp bàn phím rất mỏng, ngàm nhựa dễ gãy, và nhiều máy còn ốc giấu dưới chân cao su hoặc tem bảo hành.

Chúng tôi khuyên: nếu máy còn bảo hành, tuyệt đối đừng tự tháo. Nếu máy đã hết bảo hành và bạn chưa từng tháo laptop bao giờ, chi phí mang ra tiệm vệ sinh thường thấp hơn nhiều so với giá một bộ cáp màn hình thay mới.

Riêng ở Cà Mau còn một yếu tố nữa: độ ẩm cao và hơi muối làm bụi bám dính thành mảng ẩm chứ không tơi như ở nơi khô. Loại bụi này thổi khí nén không ra hết, phải tháo và chải. Đó là lý do laptop dùng ở miền Tây thường cần vệ sinh kỹ hơn so với khuyến cáo chung của hãng.

Những việc nên làm cùng dịp vệ sinh

• Kiểm tra sức khỏe ổ cứng và dung lượng còn trống.
• Cập nhật Windows và driver, nhất là driver chipset và card đồ họa.
• Kiểm tra pin CMOS trên bo mạch nếu máy trên 5 năm và hay bị sai giờ khi khởi động.
• Vệ sinh bàn phím, chuột và màn hình bằng khăn ẩm nhẹ, không xịt nước trực tiếp lên màn hình.

Câu hỏi thường gặp

Dùng máy hút bụi gia đình để hút bụi máy tính được không?

Không nên. Ống nhựa của máy hút bụi tạo tĩnh điện khá mạnh khi không khí và bụi ma sát, có thể phóng vào linh kiện. Thổi bằng khí nén an toàn hơn nhiều.

Thay keo tản nhiệt có làm mất bảo hành không?

Với máy bộ đồng bộ và laptop thì thường có, vì phải xé tem. Với máy lắp ráp, tản nhiệt và CPU bảo hành riêng nên thay keo bình thường không ảnh hưởng. Nếu không chắc, hỏi nơi bán trước khi tháo.

Keo tản nhiệt loại đắt tiền có đáng không?

Với máy văn phòng thì không cần. Keo phổ thông chênh lệch so với keo cao cấp chỉ vài độ C, không đủ để thấy khác biệt khi dùng thông thường. Với máy chạy nặng hoặc ép xung thì vài độ đó mới có ý nghĩa.

Máy mới mua có cần vệ sinh trong năm đầu không?

Thường chưa cần tháo ra, nhưng nên lau lưới lọc bụi mặt trước thùng máy mỗi vài tháng. Đó là việc 5 phút và giúp kéo dài đáng kể chu kỳ phải mở máy.

Không muốn tự làm thì mang tới đâu

Chúng tôi nhận vệ sinh, thay keo tản nhiệt, thay quạt và kiểm tra tổng thể cho cả máy bàn lẫn laptop, có báo giá trước khi làm. Nếu máy đang nóng và tụt hiệu năng, chúng tôi sẽ kiểm tra cả nguồn và ổ cứng để chắc chắn vấn đề nằm ở tản nhiệt chứ không phải chỗ khác.

Tawin Thế Giới Số — 100 Ngô Quyền, phường An Xuyên, TP. Cà Mau. Hỗ trợ kỹ thuật: 0839 211 242. Quản lý: 0949 211 242. Mở cửa 7h30 – 17h.